مکانیسم تولید عرق در کلام حکما

بدون تصویر

مهناز میری

عرق چیست؟ عرق از جمله فضولات حاصل شده از هضم سوم عروقی۱ است که از طریق منافذ روی پوست (مسامات) از  بدن دفع می‌شود و بعد از این‌که فضولات از منافذ پوست خارج شد در برخورد با هوای سرد خارجی به رطوبت تبدیل می‌شود و بر روی پوست می‌نشیند. اگر به‌طور مرتب عرق را از روی پوست پاک کنیم به‌طوری که مسامات پوست را مسدود نکند، خروج عرق بیشتر می‌شود. اما اگر عرق را از روی پوست پاک نکنیم، به مرور فضولات و مواد دفعی به روی پوست جمع می‌شود و مانع ترشح دوباره عرق می‌شود.

 رنگ عرق: رنگ عرق یا زرد است یا سفید، یا چرکین، یا خونابه مانند.

□ علت رنگ زرد عرق غلبه‌ خلط صفرا است.

□ علت رنگ سفید عرق غلبه‌ خلط بلغم و رطوبات است.

□ علت چرکین بودن عرق، غلبه خلط سودا است.

گاهی نیز، خون بسیار غلیظ و فاسد می‌شود و غذائیت خود را از دست می‌دهد و اندام‌های بدن آن را قبول نمی‌کند و طبیعت خواهان دفع آن می‌شود.

بوی عرق:  از نظر حکما  اگر بوی عرق بد نباشد علت آن پاکی بدن، از نظر عدم غلبه‌ی اخلاط است.

□ اگر بوی عرق ترش باشد علت آن غلبه‌ خلط بلغم است.

□ اگر بوی عرق تیز یا تلخ باشد علت آن غلبه‌ خلط صفرا است.

□ اگر عرق بسیار بدبو باشد علت آن عفونت اخلاط است که گاهی این حالت به دنبال خوردن یک دارو یا غذای خاص به وجود می‌آید.

□ همچنین بوی بد عرق می‌تواند به دلیل به تأخیر انداختن غسل جنابت یا حیض باشد. چرا که در این موارد به دلیل تجمع مواد دفعی بر روی پوست، لازم است فرد سریعا بدن خود را شستشو دهد.

□ گاهی نیز بوی بد عرق به دلیل کمی شستشو و دیر به دیر استحمام کردن است.

مکانیسم تولید عرق

همان‌طور که می‌دانید غذا نمی‌تواند از مجاری تنگ بدن عبور کند بنابراین برای این که به مصرف اندام‌های بدن برسد باید در آب حل شود و به کمک کمی صفرا این مسیر را طی کند. به این ترتیب آب آن را جاری و روان می‌کند و صفرا هم با قوت گرمی و تیزی خود آن را از داخل مجاری عبور می‌دهد. هنگامی که غذا به مصرف اندام‌های بدن می‌رسد و کار نقل و انتقال تمام می‌شود مقدار زیادی از آب همراه آن از طریق کلیه‌ها دفع می‌شود. بخشی نیز به تدریج با فضولات و مواد دفعی ترکیب شده به شکل عرق از مسامات خارج می‌شود. به همین دلیل، در هر بدنی بسته به نوع خلط غالب و یا احیانا سوءمزاج خاصی، بو و مزه عرق متفاوت خواهد بود.

عرق و حفظ صحت

اگر کسی به طور مدام عرق کند، چنانچه بدن را شستشو ندهد یا به طور مرتب عرق را از روی پوست پاک نکند، عرق مسامات بدن را مسدود می‌کند و فرد احساس سنگینی و ملال می‌کند. بنابراین افرادی که زیاد عرق می‌کنند بایستی به‌طور مرتب حمام کنند و بدن را با آب گرم بشویند.

از طرفی گاهی لازم است بیمار برای بازگرداندن سلامتی به بدن عرق کند. در این صورت باید ادویه مدرة عرق به شخص داد. به همین ترتیب در بعضی بیماری‌ها مانند تب‌ها (حمیات) بیمار پس از تعریق احساس سبکی و راحتی می‌کند.

چه کنیم تا عرق نکنیم؟

بهترین تدبیر جهت تعریق و حفظ صحت بدن، فعالیت بدنی و تحرک است. زیرا حرکت لطیف‌کننده‌ اخلاط و فضولات و تبخیرکننده و خارج‌کننده‌ی آنها – به شکل عرق – از مسامات است. البته این در صورتی است که اخلاط رقیق شده باشند. ولی اگر اخلاط غلیظ باشند، صرف انجام فعالیت بدنی موجب تعریق و خروج فضولات از بدن نمی‌شود بلکه در این صورت یکی از روش‌های تعریق بدن آن است که فرد به حمام برود و بدن را با آب گرم شستشو بدهد و اگر نیاز باشد قبل از این‌که بدن را بشوید مدتی در حمام گرم مکث کند تا خوب عرق کند. سپس خود را بشوید و بیرون بیاید. چنانچه لازم باشد عرق بسیار از بدن خارج شود بایستی ابتدا بدن را در حمام با نطرون و روغن زیتون ماساژ دهند و سپس آن را بشویند. اگر کسی نمی‌توانست به حمام برود (فرد تب‌دار) و از سویی لازم به تعریق زیاد داشته باشد تا احساس سبکی کند، بایستی به شیوه زیر عمل کند:

مقداری آب گرم خالص یا آب گرمی که در آن ادویه جوشانیده شده باشد پیش روی خود قرار دهد و پارچه‌ای به روی سر و بدن بیندازد به‌طوری که بخار آب به تمام بدنش برسد و بدن را گرم و پوست و مسامات را باز کند تا اخلاط زیر پوست رقیق و تبخیر شوند و به صورت عرق از بدن خارج شوند. در این بین با یک پارچه عرق را از روی پوست پاک کند تا به این ترتیب تعریق بیشتر شود.

علت  تعریق زیاد

چنانچه تحرک و فعالیت بدنی شدید باعث تعریق زیاد نباشد؛ مصرف معرقات (عرق‌آورنده‌ها)، ضعف قوه ماسکه، گشادگی مسام، کثرت رطوبات بدن، ضعف هضم و رقت فضولات موجب تعرق زیاد می‌شود.

ضرر تعریق زیاد: یکی از زیان‌های تعریق زیاد آن است که فرد را دچار ضعف و سستی می‌کند در این حالت بایستی عرق را حبس کرد. یکی از روش‌های حبس عرق آن است که بدن را خوب خشک نمایند و یک لباس نرم و نازک بپوشند و استراحت کنند.

علت کم بودن عرق

ضعف قوت دافعه، غلظت فضولات بدن، خامی اخلاط، تنگی مسام و کمی رطوبات بدن از دلایلی است که موجب تولید کم عرق در بدن می‌شود. از دیگر دلایل تعریق کم بدن استحصاف جلد است به این معنی که مسامات بدن به وسیله سرمایی که از بیرون با آن تماس داشته، بسته شده باشد و یا به دلایل دیگری از جمله عدم قوت طبیعت بر دفع و کمی شدید رطوبات بدن.

درمان بوی بد عرق

□ چنانچه بوی بد عرق به خاطر تعفن اخلاط باشد، باید به تعدیل مزاج پرداخت و از روی بو و رنگ عرق، ابتدا سوءمزاج و نوع خلط غالب را شناسایی کرد و سپس درمان را آغاز نمود.

□ اگر اسباب دیگری موجب بوی بد عرق شده باشد باید آنها را ترک کرد.

البته خوردن خوراکی‌هایی مانند زردآلو، کرفس، گل‌سرخ، گلاب، عرق بیدمشک، مشک، کنگر، شاهتره، دارچینی، و امثال اینها که عرق را خوشبو می‌کند را نباید فراموش کرد.

□ استحمام متواتر معتدل در اکثر موارد مفید است.

پانوشت:

۱-  هضم‌های چهارگانه عبارتند از:

هضم معدی، هضم کبدی، هضم عروقی، هضم اندامی.

فضول هضم اول یعنی هضم معدی، همان ثُفل غذاست که از طریق روده‌ها و به شکل مدفوع (بَراز) از بدن خارج می‌شود. فضول هضم دوم یعنی هضم کبدی شامل رطوبات، مائیت و اندک دُردی است که از هضم کبدی جدا می‌شود. این فضول در واقع به خاطر لطافتی که دارد از طریق ادرار دفع می‌شود. چنین ادراری قوام معتدل و رنگ اترجی دارد. فضول هضم سوم یعنی هضم داخل عروقی که دارای اجزای بلغمی رطوبی با کمی صفراویت است و طبیعت آنها را به شکل ادرار، بخار و  عرق از بدن دفع  می‌کند. فضول هضم‌ چهارم یعنی هضم اندامی، که دارای رطوباتِ رقیقِ قلیل با کمی صفراویت و سوداویت است. این فضول از طریق بخار و دُخان از بدن خارج می‌شود.

منابع:

- عقیلی خراسانی شیرازی، محمدحسین. خلاصه‌الحکمه، تصحیح، تحقیق و ویرایش: اسماعیل ناظم، انتشارات اسماعیلیان، قم ۱۳۸۵٫

- عبادیانی، محمد. جوش غرور جوانی، انتشارات نیاکان، تهران، ۱۳۹۲، جوش غرور جوانی محمد عبادیانی

تمامي حقوق اين وبسايت شامل مطالب، محتوي و تصاوير براي نشریه درمانگر محفوظ است و هرگونه استفاده از محتواي نوشتاري و چندرسانه اي اين وب سايت و يا بازنشر آن ها در رسانه هاي آنلاين و يا نشريات، تنها با ذكر منبع و درج لينك مجاز مي باشد.
طراحي و پشتيباني : تيم طراحان سورن
نسخه 2.01 - اردیبهشت 1393
همه حقوق محفوظ
نشریه تخصصی طب ایرانی و مکمل زیر نظر استاد محمد عبادیانی
  • مدیرمسئول و سردبیر : فرشته فرخی
  • تلفکس : 88935988
  • صندوق پستی : 338-17665
  • ایمیل آدرس : info@darmangaronline.com
  • ایمیل استاد عبادیانی : hakim@darmangaronline.com